301 Moved Permanently

Moved Permanently

The document has moved here.

Yazı Detayı
02 Nisan 2018 - Pazartesi 09:23
 
NAİRİ ÜLKESİ
Akın AKAR - Eğitimci-Yazar
akinakar88@gmail.com
 
 

Tarih kelimesinin harflerinde saklı olan bir gizem vardır. Tarihi sevenler bilir. Belki de bu gizemdir, bizi tarihin tozlu sayfalarında şimdiye dair bir şeyler aramaya iten! Nitekim bulursunuz da. Bu yüzden tarihi araştırmaktan, okumaktan asla korkmayın.

            Yedi bin yıllık bir tarihe tanıklık etmiş olmanın heyecanı var kalemimde. Dile kolay 7000 yıllık bir insanlık tarihi(kimi kaynaklar bunu on bin yıla kadar çıkarmıştır).

            Asurlular, Urartular, Medler, Persler, İskender, Mısırlılar, Bizanslılar, Araplar, Eyyübüler, Gürcüler, Harzemşahlar, Moğollar, Anadolu Selçukluları, Osmanlılar, Ermeniler, Ruslar ve 1918 Van’ın ve 1 Nisan Erciş’in düşman işgalinden kurtuluşu.

            Van kentinin varlığına, arkeolojik çalışmaların sonuçlarına göre M.Ö. 5000 yıllarında rastlıyoruz. Yapılan kazılarda, kırmızı renkte iyi fırınlanmış çanak çömleğin bulunması Kuzey Mezopotamya ile yapılan obsidyen(volkanik cam) ticaretine bağlanmıştır. Obsidyen ticareti de(alet yapımında çok kullanıldığından) Nemrut ve Süphan Dağı’nın volkanik yapıda olmasından kaynaklanır.

            M.Ö 2000’li yıllara gelindiğinde göl seviyesinden 600-700 metre, deniz seviyesinden ise 2000 metre yukarıda Süphan Dağı eteklerinde yapılan yüzey araştırmalarında mezar içlerinde çok sayıda çanak çömlek bulunmuştur. Bu tarihte bu aletleri orada kullanan insanlara ait yerleşim yeri bulunamamış fakat bu mezarlar ve içinden çıkan aletler bu alana yerleştiklerini kanıtlamaktadır.

            M.Ö 1000’li yıllara baktığımızda ise yazılı olarak ilk Asur kaynaklarında Van ve bölgesinde askeri seferler düzenlendiğine tanıklık ediyoruz. Bu seferlerde buraya yerleşmiş olan ve bölgeye “Uruadri” , “Nairi” adlarını vererek, başkentini de Tuşpa olarak belirten Urartular bölgeyi şiddetle savunacaklardır(Van ili Urartu’ların başkenti ünvanını Tuşpa adıyla M.Ö 1000’li yılların ortasına kadar alacaktır).

            “Van Kalesi Urartu’nun Başkenti”

            M.Ö 800’lü yıllarda Urartu’ların Tuşpa’yı Van Kalesi’nden idare ettikleri görülecektir(I.Sardur Van Kalesi’ni M.Ö 840-830 yılları arasında yaptırmıştır ve hâlâ ayaktadır).

            “Anıtsal Kaya Mezarlar”

            Kale yakından incelendiğinde yer yer bazı duvarlarında çivi yazısıyla yazılmış kral yazıları bulunmaktadır. Ayrıca kalenin içinde kralların anıt mezarları bulunmaktadır.

“Şamran Kanalı ve Kral Menua”

(Dünyada 2800 yıldır sürekli çalışan ve hâlâ bu faaliyetine devam eden tek kanal Şamran Kanalı’dır). M.Ö 800’lerde tarım faaliyetleri için Nairi Bölgesi olarak adlandırılan Van ve çevresinde Kral Menua tarafından Gürpınar Ovası’ndaki bir kaynaktan elde edilen su Van’a ve oradan da Van Ovası’na dağıtılmaktadır. Bu kanal tarihte dikkat çekici ve üstünde önemle durulması gereken bir konudur. Zira uzunluğu 50 kilometreyi geçen kanal insan gücüyle yer yer kayalıklar oyularak, kurak topraklarda tarımı canlandırmak için yapılmıştır. Kanal bu kutsal görevini hâlâ 2800 yıldır hiç ara vermeden sürdürmektedir. Osmanlı döneminde kanal üstüne yapılan 40 su değirmeni ve günümüzde yer alan ve aktif olarak çalışan, elektrik üreten hidro elektrik bir santralin varlığı kanalın boyutu hakkında yeterince bilgi vermektedir. Şamran Kanalı hakkında Berlin Müzesi’nde yer alan yaklaşık 2-3 metre uzunluğundaki yek pare taş üzerine yazılanlar anlamlıdır: (Sf.73- Akt. Öğün, 1970; Garbrecht,1987)

“1- …. dağlar, burada kanallar ve akarsu yatakları için muazzam miktarda su biriktirdim, adını Rusa(Keşiş) Gölü koydum. Buradan Rusahinili(Toprakkale) şehrinin içine bir kanal açtım ve işlenmemiş topraklar ekilebilir hale geldi. Vahşi arazi ve sevimli topraklar o zaman kullanılmaz halde idi.

2- Rusa der ki: Rusahinili’yi kurduğum zaman ve bu bentlerle(barajlarla) çevrili gölü meydana getirdiğim zaman şuna karar verdim…. Rusahinili’nin önündeki arazi ile gölle ilgili işlenebilir topraklar…. işlenmemiş ve bakımsız durumda iken …. Tamamen zararlı şeylerden temizlenmeli…

3- Rusa der ki: daha sonra kullanılabilir hale gelen arazide, üzüm bağları, meyve ve sebze bahçeleri yapılmasına karar verdim, büyük işler yaptım. Bu göl haznesi, Rusahinili için gerekli suyu sağlayacak, yardımlarımla her iş Rusahinili’ye zenginlik getirecektir ki…. Gölün suyunun akması ile ve …. Alaini(Doni, Kurubaş) Çayı’nın Tuşpa’ya akan suyunun aynı zamanda Rusahinili’ye de akmasını….”(Yazının devamı kaybolmuştur).

Şamran Kanalı’nın geçtiği yollardan sonra o dönemi betimleyen Doğu Anadolu ve Urartular Haritasına bakmakta yarar var (Prof.Dr. Afif Erzen,TTK.,1986,S.32): “Fırat’tan, İran Azerbeycan’ına ve Kuzey’de Çıldır Gölü’ne kadar olan yerlerde kitabeleri bulunan Sardur II devrinde Urartu Devleti, coğrafi bakımdan da en geniş sahaya malik olmuştur. Son araştırmalara göre Kuzey’de Gökçe gölü, Bayburt, Batı’da Malatya, Güney’de Halep ve Musul, Doğu’da ise Urmiye Gölü Sahası ve hatta Hazar Denizi yakınlarına kadar olan yerlerde Urartu iskân kalıntılarına rastlanmaktadır”.

“Orta Çağ’da Van’da Hıristiyan Dönem”

Van Gölü’nde kaç ada var diye sorduğumuzda üç ada karşılar bizi. Bunlar Adır, Çarpanak ve Akdamar adalarıdır. Adır Adası’nda kullanılmayan fakat günümüze ulaşmış bir kilise vardır. Çarpanak Adası’nda ise bir Manastır yer almaktadır. Aktamar Adası ise bu üç Ada arasında daha özel bir yere sahiptir. Bu adada da bir kilise yer almaktadır. Bu kilise M.S 915-922 yıllarında saray kilisesi olarak Vaspuran Kralı I.Gagik tarafından yaptırılmıştır. Bu kilisenin Hıristiyan âlemindeki öneminden çok kilisenin yer aldığı adanın ismiyle ilgi 19.yy.’dan beri söylenegelen dramatik bir hikâye vardır. Anlatılan odur ki karşı kıyıdan bir asilzade, adada yaşayan ve adı Tamar olan genç kıza âşık olur. Asilzade, her gece adaya yüzerek genç kızı görmeye gelir. Bir gece yine yüzerek adaya gelmeye çalışırken gölde çıkan fırtınaya kapılan genç “Ah Tamar’a” diye bağırarak boğulur. Adada çaresizce onun boğuluşunu izleyen Tamar’a da kederinden bir süre sonra ölür. Ve o gün bu gün adanın adı da Ahtamar(Akdamar) olarak anılır.

M.S 1018 yılına doğru gelindiğinde artık Türk Dönemi’nde Van’ın gelişimine tanıklık edebiliyoruz. Bu sürece kadar Araplar, Ermeniler ve Hıristiyanlarca Van’a nispeten yerleşimler yapılmıştır.

1639 Kasr – ı Şirin Antlaşması’yla Van artık tamamıyla Osmanlı yönetimine geçmiştir. Camileri, kaleleri, bentleri, mezarları, medreseleri, kümbetleri, kiliseleriyle ve köprüleriyle hâlâ tarih sayfalarında olduğu gibi gidip görebileceğiniz gerçekliğiyle Van karşımızda durmaktadır.

Ve Erciş. Tam şehrin ortasında yer alan iki büyük minaresiyle Kara Yusuf Paşa Camiî’siyle karşılar sizi Erciş’in yerlileri onu belki de ilçenin en büyük camiîsi olması hasebiyle “Büyük Camiî” olarak tanıtır. Yıllardır merak eder dururum. Kara Yusuf Paşa kimdir, diye! Ve tarihin o altın sayfalarında karşılaştım onunla.

“Kara Yusuf Paşa ve Erciş”

Çağatay hükümdarı Timur 1387 yılında Van ve Erciş’i ele geçirdiğinde Karakoyunlu hükümdarı Kara Yusuf Paşa Erciş’e tekrar hâkim olan kişidir.

“Van Gölü’nün kıyısında çökmüş bir deve gibidir Van Kalesi”(Evliya Çelebi, 17.yy.).

Evliya Çelebi 17.yy.’da yazmış olduğu seyahatnamesinde Erciş’ten de bahsedecektir (Van, T.C Kültür Bakanlığı, YDB,1995,Ankara, Sf.160, 6.satır):

“Van Gölü’nde hiç balık göremezsiniz. Ancak Bend – i Mahi (Balık Bendi) suyunun döküldüğü yerde, yılın belli günlerinde birikmiş balıklar görülür ki; bu kısıma – balıkların görüştüğü yer - ‘Bend – i Mahi Ziyareti’ denir. Bend – i Mahi’nin ağzı bir ağla kapatılır, bu balık akımından av yoluyla yararlanılır. Bu avlama yöntemiyle elde edilen binlerce balık, tuzlanarak defterdarlıkça Acemistan’a, Bakü ve Azerbeycan’a gönderilip satılır. Bu satıştan yıllık ‘miriye’(bey) geliri olarak 900 akçe sağlanır. Bu gelir “Vankulu ve Kaledar”(Van’ın ve Kaleleri’nin) erlerinin ulufesini karşılar”.

Burada bahsi geçen Bend-i Mahi (Balık Bendi) Erciş’te yer almaktadır. Ayrıca Çelebi, Seyahatnamesi’nde göl suyundan bahsederken:

“Göl suyu, sabuna gerek kalınmadan çamaşırları temizler özelliktedir. Göl üzerinde, kaleler arası ulaşımı sağlayan elli kadar gemi vardır…” diye belirtmiştir. Ve tarihin altın sayfalarına düşülen tarih 1650’dir.

“Eski Van, Yeni Van”

Van Kalesi’ne çıktığınızda geniş ovaya bakarsanız yıkık dökük bir camiî minaresi ile (bu yazı yazıldığı tarihlerde-2013 yılında- bu camiînin onarıma alındığını belirtmek isterim) yer yer yer alan kare ve dikdörtgen temel izleri gözünüze çarpacaktır. Bu temel izleri eskiden Van halkının kalenin hemen dibinde bir yerleşim oluşturduğunu kanıtlar bize. Zira tarih bu olayı şöyle açıklayacaktır bize. I. Dünya Savaşı sırasında burada yaşayan insanların büyük çoğunluğu hacca gitmişlerdir. O sırada çıkan savaş neticesinde düşman askerler bu yerleşim yerlerini yağmalayarak yerle bir etmişlerdir. Hac’tan dönen ve orada ikâmet eden kişiler bu olay karşısında çaresizce Yeni Van olarak tabir edilen ve şu anda yerleşim yeri olarak kullanılan kenti eski yerinden, gölden 7,5 kilometre uzağa götürmüşlerdir.

Son olarak yazımı Yaşar Kemal’in Van ile ilgili yayımlanmış bir röportajında söyledikleriyle noktalamak istiyorum: “Batı’da yeşil Bursa’ysa, Doğu’da da yeşil Van’dır”.

Kaynakça:

* “VAN”, Çilingiroğlu, A., Çeçen, K., Mercangöz, Z., Ünal,R., H., Minibaş, T.,  Türkoğlu, S., Kemal, Y., T.C Kültür Bakanlığı Y., İst., 1995.

 
Etiketler: NAİRİ, ÜLKESİ,
Yorumlar
Diğer Yazılar
RESMİ İLANLAR

Ulusal Gazeteler
Alıntı Yazarlar
Van
Parçalı Bulutlu
Güncelleme: 21.01.2019
Bugün
-10° -
Salı
-8° -
Çarşamba
-8° -
Van

Güncelleme: 21.01.2019
İmsak
05:46
Sabah
07:13
Öğle
12:25
İkindi
15:00
Akşam
17:24
Yatsı
18:45
Süper Lig
Takımlar
P
Av
M
B
G
O
1
Medipol Başakşehir
38
0
2
5
11
18
2
Galatasaray
32
0
4
5
9
18
3
Yeni Malatyaspor
32
0
4
5
9
18
4
Kasımpaşa
29
0
6
2
9
17
5
Trabzonspor
29
0
5
5
8
18
6
Beşiktaş
29
0
5
5
8
18
7
Atiker Konyaspor
28
0
4
7
7
18
8
Antalyaspor
28
0
6
4
8
18
9
Sivasspor
24
0
6
6
6
18
10
Göztepe
22
0
10
1
7
18
11
Bursaspor
21
0
4
9
4
17
12
Alanyaspor
21
0
9
3
6
18
13
Kayserispor
20
0
8
5
5
18
14
MKE Ankaragücü
20
0
10
2
6
18
15
Akhisarspor
17
0
9
5
4
18
16
BB Erzurumspor
16
0
8
7
3
18
17
Fenerbahçe
16
0
7
7
3
17
18
Çaykur Rizespor
12
0
7
9
1
17
Arşiv Arama
Haber Yazılımı